काठमाडौं । विश्व अर्थतन्त्रको प्रतिस्पर्धामा भारत एक स्थान तल झर्दै छैटौँ ठूलो अर्थतन्त्रमा पुगेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (आईएमएफ) को पछिल्लो (नोमिनल) कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (जीडीपी) सम्बन्धी तथ्यांकअनुसार भारत अहिले संयुक्त राज्य अमेरिका, चीन, जर्मनी, जापान र संयुक्त अधिराज्य (युके)पछि छैटौँ स्थानमा रहेको हो।
केही समयअघि मात्रै भारत चौथो स्थानमा पुगेको चर्चा चलेको थियो। तर नयाँ तथ्यांक सार्वजनिक भएसँगै भारतको स्थान दुई तह तल झरेको देखिएको छ। यद्यपि, अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार यो गिरावटलाई अर्थतन्त्र कमजोर भएको संकेतका रूपमा बुझ्नु उचित नहुने बताइन्छ।
वृद्धि कायम, तर डलरमा मूल्यांकनको असर
भारतीय अर्थतन्त्र अझै तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ । आईएमएफले भारतको आर्थिक वृद्धि दर ६ देखि ७ प्रतिशतको बीचमा रहने प्रक्षेपण गरेको छ, जुन विश्वका ठूला अर्थतन्त्रहरूमध्ये सबैभन्दा उच्च दर हो । घरेलु मुद्रामा (भारतीय रुपैयाँ) आधारित गणनामा अर्थतन्त्रको आकार निरन्तर बढिरहेको छ।
तर, अन्तर्राष्ट्रिय तुलना प्रायः अमेरिकी डलरमा गरिने भएकाले विनिमय दरको प्रभाव देखिन्छ । पछिल्लो समय भारतीय रुपैयाँ कमजोर बन्दा जीडीपीलाई डलरमा रूपान्तरण गर्दा यसको आकार अपेक्षाकृत सानो देखिएको हो। यही कारण भारतको विश्व वरीयता घटेको हो ।
विश्वका प्रमुख अर्थतन्त्रहरूको अवस्था
हालको अनुमानअनुसार संयुक्त राज्य अमेरिका करिब ३०.८ ट्रिलियन डलर जीडीपी सहित पहिलो स्थानमा छ भने चीन १९.६ ट्रिलियन डलरसहित दोस्रो स्थानमा रहेको छ। जर्मनी (४.७ ट्रिलियन), जापान (४.४ ट्रिलियन) र संयुक्त अधिराज्य (युके) (४.०–४.३ ट्रिलियन) क्रमशः तेस्रो, चौथो र पाँचौँ स्थानमा छन्। भारतको जीडीपी ३.९ देखि ४.२ ट्रिलियन डलरको बीचमा रहेको अनुमान गरिएको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार भारतको आर्थिक आधार बलियो छ । तीव्र शहरीकरण, बढ्दो मध्यम वर्ग, डिजिटल अर्थतन्त्रको विस्तार, पूर्वाधारमा ठूलो लगानी तथा सेवा क्षेत्रको तीव्र वृद्धि भारतको मुख्य शक्ति मानिन्छ। सूचना प्रविधि, वित्तीय सेवा, उत्पादन र स्टार्टअप क्षेत्रले अर्थतन्त्रलाई गति दिइरहेका छन्।
साथै, विदेशी प्रत्यक्ष लगानी (एफडिआई) र पोर्टफोलियो लगानीको सम्भावित वृद्धिले पनि आगामी वर्षहरूमा रुपैयाँलाई मजबुत बनाउन सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। ऊर्जा मूल्य (विशेषगरी कच्चा तेल) स्थिर भएमा व्यापार घाटा घट्ने र मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा रहने अनुमान गरिएको छ।
यद्यपि, केही चुनौतीहरू पनि विद्यमान छन्। कमजोर विनिमय दरले आयात महँगो बनाउने, मुद्रास्फीतिमा दबाब सिर्जना गर्ने र विदेशी लगानीकर्ताको निर्णयमा प्रभाव पार्ने सम्भावना रहन्छ। साथै, रोजगारी सिर्जना, कृषि उत्पादकत्व, र आय असमानता जस्ता संरचनात्मक मुद्दाहरू समाधान गर्नुपर्ने आवश्यकता अझै छ।
धेरै अन्तर्राष्ट्रिय प्रक्षेपणहरूका अनुसार भारत आगामी केही वर्षमै पुनः चौथो स्थानमा फर्किन सक्नेछ। सन् २०२७ सम्म भारत चौथो र २०३० को दशकको प्रारम्भमा तेस्रो ठूलो अर्थतन्त्र बन्ने सम्भावना व्यक्त गरिएको छ।
