काठमाडौं । हालको अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिमा मध्यपूर्व एक गम्भीर संकटको केन्द्र बनेको छ । अमेरिका र इरानबीचको बढ्दो तनाव, समुद्री मार्गमा देखिएको अवरोध, र कूटनीतिक वार्तामा आएको अविश्वासले विश्व राजनीतिलाई नयाँ जोखिमतर्फ धकेलेको छ । विशेषगरी स्ट्रेट अफ हार्मोज वरिपरि विकसित घटनाक्रमले ऊर्जा सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गरेको छ ।
हालैको घटनामा अमेरिकी सेनाले इरानी झण्डा बोकेको टौस्का नामक कार्गो जहाज नियन्त्रणमा लिएपछि तनाव चरममा पुगेको हो । अमेरिकी पक्षले जहाजले आफ्नो नाकाबन्दी तोड्ने प्रयास गरेको दाबी गरेको छ भने इरानले यसलाई समुद्री डकैती भन्दै कडा विरोध जनाएको छ । इरानी सैन्य अधिकारीहरूले जहाजमाथि भएको आक्रमणलाई युद्धविराम उल्लंघन भन्दै छिट्टै प्रतिकार गर्ने चेतावनी दिएका छन् ।
यो घटनाले दुई देशबीचको कूटनीतिक प्रयासलाई गम्भीर संकटमा पारेको छ । पहिले नै जारी रहेको अस्थायी युद्धविराम भंग हुने जोखिम बढेको छ, जसले गर्दा पाकिस्तानलाई मध्यस्थकर्ता बनाएर हुने भनिएको वार्ता पनि अनिश्चित बनेको छ। पाकिस्तानले दुबै पक्षलाई वार्तामा ल्याउने प्रयास गरिरहेको भए पनि इरानले अमेरिकी नाकाबन्दी कायम रहेसम्म वार्तामा नबस्ने स्पष्ट अडान लिएको छ ।
यसैबीच, इरान र अमेरिका बीचको विवाद केवल कूटनीतिक स्तरमा सीमित छैन । समुद्री मार्ग नियन्त्रणलाई लिएर दुवै देशले शक्ति प्रदर्शन बढाएका छन्। होर्मुज जलडमरूबाट विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल र ग्यास आपूर्ति हुन्छ, अहिले विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील रणनीतिक बिन्दु बनेको छ । इरानले केही जहाजहरूलाई रोक्ने र मार्ग परिवर्तन गराउने कदम चालेको छ भने अमेरिकाले सैन्य उपस्थिति बढाएर समुद्री नियन्त्रण कायम गर्ने प्रयास गरिरहेको छ।
तनाव बढेसँगै विश्व ऊर्जा बजारमा ठूलो असर परेको छ । तेलको मूल्य तीव्र रूपमा बढेको छ, शेयर बजार अस्थिर बनेको छ, र लगानीकर्ताहरूमा अनिश्चितता बढेको छ। यदि होर्मुज पूर्ण रूपमा बन्द भयो भने विश्वव्यापी ऊर्जा संकट उत्पन्न हुन सक्ने चेतावनी विश्लेषकहरूले दिएका छन्।
यस द्वन्द्वले केवल अमेरिका र इरानलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण मध्यपूर्वलाई प्रभावित बनाएको छ। साथै, इरानले आफ्नो प्रतिरक्षा रणनीति अन्तर्गत क्षेत्रीय अमेरिकी आधारहरूमा पनि जवाफी कारबाही गर्न सक्ने चेतावनी दिएको छ।
अर्कोतर्फ, चीन र युरोपेली देशहरूले तनाव घटाउन कूटनीतिक समाधान खोज्न आग्रह गरेका छन्। चीनले समुद्री मार्गमा भएको जबरजस्ती नियन्त्रणलाई गम्भीर चिन्ताको विषय भनेको छ भने युरोपेली साझेदारहरूले तत्काल संवाद पुनः सुरु गर्न दबाब दिएका छन्।
यो सम्पूर्ण घटनाक्रमले मध्यपूर्वमा शक्ति सन्तुलन कमजोर हुँदै जाँदा ऊर्जा, व्यापार र सुरक्षा सबै एकअर्कासँग जोडिँदै विश्वव्यापी जोखिम बढिरहेको गहिरो सत्य उजागर गरेको छ । अमेरिका र इरानबीचको यो टकराव केवल दुई देशको विवाद नभई सम्पूर्ण विश्व अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय स्थिरतामाथिको चुनौती बनेको छ ।
यदि तत्काल कूटनीतिक समाधान ननिस्किएमा यो संकटले नयाँ युद्ध, ऊर्जा संकट र वैश्विक आर्थिक मन्दीतर्फ विश्वलाई धकेल्न सक्ने जोखिम विश्लेषकहरूले औंल्याएका छन्।
