काठमाडौं । रसुवाको विनाशकारी बाढीका कारण ४ खर्ब भन्दा बढीको क्षति भएको अनुमान गरिएको छ । विनाशकारी बाढीका कारण ४ खर्ब १२ अर्ब ८९ करोड ३० लाख (आजको विनिमय दर १५३.१९ पैसा) (२ अर्ब ६९ करोड ५३ लाख ३० हजार अमेरिकी डलर) बराबरको क्षति भएको छ । उक्त क्षतिमध्ये २ खर्ब ७७ अर्ब ५८ करोड २ लाख (१ अर्ब ८१ करोड २० लाख अमेरिकी डलर) भौतिक क्षति र १ खर्ब ३५ अर्ब ३१ करोड २७ लाख (८८ करोड ३३ लाख हजार अमेरिकी डलर) आर्थिक नोक्सानी रहेको छ । राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले तयार गरेको रसुवा-भोटेकोशी बाढी २०८३ द्रुत क्षति तथा आवश्यकता आकलन प्रतिवेदन अनुरुप उक्त क्षति र पुनः निर्माणको रकम आंकलन गरिएको हो ।
कुल पुनःस्थापना तथा पुनर्निर्माणका लागि ७ खर्ब ३१ अर्ब ४६ करोड ६९ लाख (४ अर्ब ७७ करोड ४९ लाख हजार अमेरिकी डलर ) आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ। पहिलो छ महिनाका लागि तत्कालीन पुनःस्थापना आवश्यकता ५ करोड ७६ लाख ६० हजार अमेरिकी डलर रहेको छ भने छ महिनापछि गरिने पुनःस्थापना तथा पुनर्निर्माणका लागि ४ अर्ब ७१ करोड ७३ लाख २० हजार अमेरिकी डलर आवश्यक पर्ने अनुमान छ।
मूल्यांकन गरिएका सबै क्षेत्र तथा उपक्षेत्रको समग्र अनुमान प्रस्तुत गरिएको छ। पुनःस्थापना आवश्यकताको रकम मूल्यांकन गरिएको क्षति तथा नोक्सानीभन्दा बढी हुनुको कारण यसमा क्षतिग्रस्त सम्पत्तिको पुनर्निर्माण मात्र नभई विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा उत्थानशीलता अभिवृद्धिका उपायहरू समेत समावेश हुनु हो। ऊर्जा तथा विपद् जोखिम न्यूनीकरणसम्बन्धी अनुमानमा देखिएको ठूलो अन्तर विस्तृत इन्जिनियरिङ अध्ययन, वित्तीय व्यवस्था तथा कार्यान्वयनसम्बन्धी थप समीक्षा आवश्यक रहेको विषयसँग सम्बन्धित छ।
पुनःस्थापना आवश्यकतामा आवास, उत्पादनशील सम्पत्ति, पूर्वाधार तथा सेवाको पुनःस्थापना, विपद् जोखिम न्यूनीकरण, भग्नावशेष व्यवस्थापन तथा समावेशी पुनःस्थापनाका उपायहरू समावेश छन्। यी रकम क्षति तथा आर्थिक नोक्सानीको कुल योग नभई पुनःस्थापना तथा पुनर्निर्माणका लागि आवश्यक पर्ने हस्तक्षेपको अनुमानित लागत हुन्। त्यसैले अन्तरक्षेत्रीय शीर्षकमा छुट्टै क्षति वा नोक्सानी अनुमान नभए पनि पुनःस्थापनाका लागि आवश्यक रकम समावेश गरिएको छ।
कुल विपद् प्रभावमध्ये पूर्वाधार क्षेत्रको हिस्सा ४६.५५ प्रतिशत रहेको छ। त्यसपछि उत्पादनशील क्षेत्रको ३६.८३ प्रतिशत र सामाजिक क्षेत्रको १६.६२ प्रतिशत हिस्सा रहेको छ। तर पुनःस्थापना आवश्यकताको वितरण भने फरक छ। कुल पुनःस्थापना आवश्यकतामध्ये पूर्वाधार क्षेत्रको ६५.४७ प्रतिशत, सामाजिक क्षेत्रको १४.३२ प्रतिशत, अन्तरक्षेत्रीय क्षेत्रको १३.१९ प्रतिशत र उत्पादनशील क्षेत्रको ७.०२ प्रतिशत हिस्सा रहेको छ। मूल्यांकन गरिएको क्षति तथा आर्थिक नोक्सानीको संरचना र प्रस्तावित पुनःस्थापना तथा जोखिम न्यूनीकरणका कार्यक्रमको दायरा फरक भएकाले यस्तो अन्तर देखिएको हो।
सामाजिक क्षेत्र
सामाजिक क्षेत्रअन्तर्गत निजी भवनको क्षति ४२ करोड १७ लाख ४० हजार अमेरिकी डलर रहेको छ, जुन यस क्षेत्रको कुल क्षतिको ९४.१५ प्रतिशत हो। निजी भवनको पुनःस्थापनाका लागि ६३ करोड २६ लाख १० हजार अमेरिकी डलर आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ।
बाँकी आवश्यकतामा सार्वजनिक भवन तथा संरचना, शिक्षा, स्वास्थ्य र सांस्कृतिक सम्पदाको पुनःस्थापना समावेश छन्। यी क्षेत्रको वित्तीय हिस्सा तुलनात्मक रूपमा कम भए पनि अत्यावश्यक सेवाको पुनःस्थापनामा तिनको प्राथमिकता कम हुने भन्ने अर्थ लाग्दैन।
उत्पादनशील क्षेत्र
उत्पादनशील क्षेत्रतर्फको क्षति तथा प्रभाव मुख्यतः आर्थिक गतिविधि र जीविकोपार्जनसँग सम्बन्धित छन्। यसअन्तर्गत २० करोड ५ लाख अमेरिकी डलर बराबरको क्षति र ७६ करोड ५० लाख ७० हजार अमेरिकी डलर बराबरको आर्थिक नोक्सानी भएको अनुमान छ। यो उपक्षेत्रले मूल्यांकन गरिएको कुल आर्थिक नोक्सानीको ८६.६१ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ।
यस क्षेत्रको पुनःस्थापना आवश्यकताका लागि ३० करोड ८ लाख अमेरिकी डलर अनुमान गरिएको छ। बाँकी उत्पादनशील क्षेत्रको आवश्यकतामा कृषि, मत्स्यपालन, पशुपालन तथा बैंकिङ क्षेत्र समावेश छन्।
पुनःस्थापना आवश्यकतालाई सञ्चित आर्थिक नोक्सानीको क्षतिपूर्तिका रूपमा गणना गरिएको होइन। त्यसैले यी दुई अनुमानबीच रहेको अन्तरलाई मात्र आधार बनाएर वित्तीय अभाव रहेको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
पूर्वाधार क्षेत्र
पूर्वाधार क्षेत्रअन्तर्गत ऊर्जा क्षेत्र (जलविद्युत् तथा विद्युत् प्रसारण प्रणाली) मा ८८ करोड ९२ लाख १० हजार अमेरिकी डलर बराबरको क्षति भएको अनुमान छ। यो मूल्यांकन गरिएको कुल भौतिक क्षतिको ४९.०७ प्रतिशत हो। ऊर्जा क्षेत्रमा भएको आर्थिक नोक्सानी १० करोड ७९ लाख १० हजार अमेरिकी डलर रहेको छ।
ऊर्जा क्षेत्रको पुनःस्थापना तथा पुनर्निर्माणका लागि २ अर्ब ५७ करोड ८७ लाख १० हजार अमेरिकी डलर आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ। त्यसपछि सडकका लागि ३६ करोड ४२ लाख ८० हजार अमेरिकी डलर र पुलका लागि ११ करोड ९९ लाख अमेरिकी डलर आवश्यक पर्ने अनुमान छ।
यसका अतिरिक्त घरायसी नवीकरणीय ऊर्जा, दूरसञ्चार, खानेपानी तथा सरसफाइ, सिँचाइ तथा नदी नियन्त्रणसम्बन्धी पूर्वाधारका लागि पनि आवश्यकताहरू पहिचान गरिएको छ। यी प्रणालीको पुनःस्थापनाले सेवा, बजार तथा पुनर्निर्माण स्थलसम्मको पहुँचमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्नेछ।
अन्तरक्षेत्रीय आवश्यकता
अन्तरक्षेत्रीय पुनःस्थापना आवश्यकताको कुल रकम ६२ करोड ९९ लाख १० हजार अमेरिकी डलर रहेको छ। यसमध्ये विपद् जोखिम न्यूनीकरणका लागि ६२ करोड ५५ लाख २० हजार अमेरिकी डलर आवश्यक पर्ने अनुमान छ। बाँकी रकम भग्नावशेष व्यवस्थापन तथा समावेशी पुनःस्थापनाका लागि छुट्याइएको छ।
यी आवश्यकतामा भविष्यमा हुने जोखिम न्यूनीकरण तथा पुनःस्थापना कार्यान्वयनलाई सहयोग गर्ने उपायहरू समावेश छन्। यस क्षेत्रमा छुट्टै मौद्रिक क्षतिको मूल्यांकन नगरिनुले पुनःस्थापनाको आवश्यकता छैन भन्ने अर्थ लाग्दैन।
ऊर्जा, निजी भवन र विपद् जोखिम न्यूनीकरण गरी यी तीन क्षेत्रका लागि मात्र कुल ३ अर्ब ८३ करोड ६८ लाख ३० हजार अमेरिकी डलर आवश्यक पर्ने अनुमान छ। यो कुल पुनःस्थापना आवश्यकताको ८०.३५ प्रतिशत हो। यसले समग्र लागत तथा कार्यान्वयनको समयतालिकामा यी क्षेत्रका हस्तक्षेपले सबैभन्दा ठूलो प्रभाव पार्ने देखाउँछ।
त्यसैले यी क्षेत्रको विस्तृत इन्जिनियरिङ अध्ययन, स्थल मूल्यांकन तथा गतिविधिगत लागत निर्धारण पुनःस्थापना कार्यक्रमलाई थप परिष्कृत गर्न विशेष महत्त्वपूर्ण हुनेछ।
तत्कालीन पुनःस्थापना आवश्यकता
पहिलो छ महिनाका लागि आवश्यक पुनःस्थापना खर्च ५ करोड ७६ लाख ६० हजार अमेरिकी डलर रहेको छ, जुन कुल पुनःस्थापना आवश्यकताको १.२१ प्रतिशत हो। बाँकी ४ अर्ब ७१ करोड ७३ लाख २० हजार अमेरिकी डलर छ महिनापछि गरिने पुनःस्थापना तथा पुनर्निर्माणका लागि छुट्याइएको छ।
तत्कालीन पुनःस्थापना आवश्यकतामध्ये पूर्वाधार क्षेत्रको हिस्सा ७७.२० प्रतिशत रहेको छ। यसमध्ये सडक र पुलका लागि मात्र ५४.२६ प्रतिशत आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ। यसले तत्कालीन चरणमा यातायात तथा पहुँच पुनःस्थापनालाई महत्वपूर्ण प्राथमिकता दिइएको देखाउँछ।
यद्यपि अन्य तत्कालीन आवश्यकताका लागि गरिएको विनियोजन पर्याप्त छ कि छैन भन्ने विषयलाई अपेक्षित नतिजा, कार्यान्वयनको समयतालिका तथा यसअघि उपलब्ध गराइएको सहायता समेतलाई आधार बनाएर थप मूल्यांकन गर्नुपर्ने देखिन्छ।
