काठमाडौं । मध्यपूर्वमा जारी अमेरिका–इरान तनावले विश्व राजनीतिमा गहिरो प्रभाव पारिरहेको बेला हालका घटनाक्रमहरूले युद्ध र कूटनीति दुवै दिशामा परिस्थिति अघि बढिरहेको संकेत दिएका छन् । इजरायलका प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुले इरानसँगको युद्ध पुनः सुरु हुन सक्ने चेतावनी दिएको टाइम्स अफ इजरायलले जनाएको छ । उनले इजरायल कुनै पनि सम्भावित अवस्थाका लागि तयार रहेको बताएका छन्, जसले क्षेत्रीय अस्थिरता अझै समाप्त नभएको स्पष्ट पार्छ।
यसैबीच, डोनाल्ड ट्रम्प नेतृत्वको अमेरिकी प्रशासनले भने कूटनीतिक समाधानतर्फ ध्यान केन्द्रित गरिरहेको देखिन्छ। व्हाइट हाउसकी प्रवक्ता क्यारोलाइन लेभिटका अनुसार इरानसँग दोस्रो चरणको वार्ता हुने सम्भावना उच्च छ, जुन पाकिस्तानको इस्लामाबादमा आयोजना हुन सक्ने बताइएको छ । अमेरिकी उपराष्ट्रपति जेडी भान्सले इरानलाई “ठूलो सम्झौता” प्रस्ताव गरिएको बताएका छन्, जसको उद्देश्य युद्ध अन्त्य गर्नु र लामो समयदेखि चलिरहेको आणविक विवाद समाधान गर्नु हो ।
यस कूटनीतिक प्रयासमा पाकिस्तानले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । पाकिस्तानी सेनाका प्रमुख असिम मुनीर नेतृत्वको प्रतिनिधिमण्डल तेहरान पुगेको छ र इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराघचीसँग भेटवार्ता गरेको छ। पाकिस्तानले “शटल कूटनीति” अपनाउँदै वाशिङ्टन र तेहरानबीच सन्देश आदानप्रदान गरिरहेको छ, जसले वार्तामा उल्लेखनीय प्रगतिको संकेत दिएको छ । स्रोतहरूका अनुसार इरानको आणविक कार्यक्रमसम्बन्धी विषयमा “ठूलो उपलब्धि” नजिक पुगेको जनाइएको छ।
तर, मुख्य विवाद अझै समाधान हुन बाँकी छ । इरानको युरेनियम समृद्धि कार्यक्रम नै वार्ताको सबैभन्दा संवेदनशील मुद्दा बनेको छ । अमेरिका २० वर्षसम्म समृद्धि रोक्न चाहन्छ भने इरानले ५ वर्षको अस्थायी रोक प्रस्ताव गरेको छ। यसबाहेक, इरानसँग रहेको करिब ४४० केजी उच्चस्तरीय समृद्ध युरेनियमको व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्ने विषयमा पनि छलफल जारी छ । यी मुद्दामा सहमति नहुँदासम्म स्थायी समाधान सम्भव देखिँदैन ।
अर्कोतर्फ, क्षेत्रीय तनाव अझै चर्किएको छ । विशेषगरी हर्मुज जलडमरूमध्यमा भएको तनावले विश्व अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारिरहेको छ । यो मार्गबाट विश्वको ठूलो मात्रामा कच्चा तेल ओसारपसार हुने भएकाले यहाँको अवरोधले तेलको मूल्य वृद्धि र विश्वव्यापी महँगी बढाउने जोखिम रहेको छ । अमेरिकाले इरानका बन्दरगाहहरूमा नाकाबन्दी जारी राखेको छ भने इरानले त्यसको कडा विरोध गर्दै आवश्यक परे प्रतिकार गर्ने चेतावनी दिएको छ।
युद्धको मानवीय र क्षेत्रीय प्रभाव पनि गम्भीर छ। फेब्रुअरी अन्त्यदेखि सुरु भएको द्वन्द्वमा हजारौँ मानिसको ज्यान गइसकेको छ र लेबनान लगायत क्षेत्रहरूमा थप हिंसा फैलिएको छ। यद्यपि अप्रिल ८ मा भएको युद्धविरामले केही समयका लागि आक्रमणहरू रोकेको छ, तर स्थिति अझै पूर्ण रूपमा स्थिर भएको छैन।
यस सन्दर्भमा पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री शहबाज शरीफले साउदी अरब, कतार र टर्की जस्ता देशहरूको भ्रमण गर्दै क्षेत्रीय समर्थन जुटाउने प्रयास गरिरहेका छन्। यसलाई व्यापक कूटनीतिक रणनीतिको हिस्सा मानिएको छ, जसले सम्भावित सम्झौताका लागि अनुकूल वातावरण बनाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
