काठमाडौं । मध्यपूर्वमा इरान, संयुक्त राज्य अमेरिका र इजरायलबीचको द्वन्द्व अहिले यस्तो मोडमा पुगेको छ जहाँ युद्ध रोकिएको जस्तो देखिए पनि वास्तविकता अझै संघर्षमै अडिएको छ । यो द्वन्द्वको केन्द्रमा अहिले एउटा मुख्य प्रश्न देखिन्छ—के आर्थिक र समुद्री नाकाबन्दीले इरानलाई झुकाउन सक्छ, वा इरानको सैन्य क्षमता र प्रतिरोधले यो दबाबलाई सहेर टिक्न सक्छ ?
संयुक्त राज्य अमेरिकाले इरानमाथि समुद्री नाकाबन्दी कडाइका साथ लागू गर्दै तेल निर्यात रोक्ने प्रयास गरिरहेको छ। एशियाली जलक्षेत्रमा इरानी तेल ट्यांकरहरूलाई रोक्ने, फर्काउने र नियन्त्रणमा लिने घटनाले यो रणनीति अझ स्पष्ट देखिएको छ। यसले विश्वकै महत्वपूर्ण जलमार्ग हर्मुज जलडमरूमध्यमा गम्भीर असर पारेको छ ।
यो मार्गबाट विश्वको ठूलो हिस्सा तेल आपूर्ति हुने भएकाले यसको अवरोधले विश्वव्यापी ऊर्जा संकट सिर्जना गरेको छ। यसरी, यो द्वन्द्व केवल क्षेत्रीय सीमाभित्र सीमित नभई विश्व अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।
तर, इरानले यो दबाब चुपचाप स्वीकार गरेको छैन। उसले पनि केही विदेशी जहाजहरू नियन्त्रणमा लिँदै समुद्री क्षेत्रमा प्रतिरोध देखाएको छ। यसले स्पष्ट संकेत दिन्छ कि इरान केवल रक्षात्मक अवस्थामा मात्र छैन, बरु उसले सक्रिय रूपमा प्रतिक्रिया दिइरहेको छ।
सैन्य दृष्टिले हेर्दा अमेरिका र इजरायलले इरानका हजारौं लक्ष्यहरूमा आक्रमण गरेका छन्। ती आक्रमणहरूले ठूलो क्षति पुर्याएको दाबी गरिए पनि इरानको मिसाइल शक्ति पूर्ण रूपमा नष्ट भएको छैन । अझै पनि सयौं मिसाइल र लन्चरहरू सञ्चालनमा रहेको अनुमान गरिएको छ । यसको मुख्य कारण इरानको भूमिगत सैन्य संरचना हो, जहाँ मिसाइलहरू सुरुङ र पहाडभित्र गहिराइमा सुरक्षित राखिएका छन्।
यी संरचनाहरूलाई पूर्ण रूपमा ध्वस्त पार्न कठिन छ। आक्रमणले प्रायः सुरुङका प्रवेशद्वारहरू मात्र बन्द गर्न सक्छ, तर इरानी पक्षले छोटो समयमै ती पुनः सञ्चालनमा ल्याउने गरेको देखिएको छ । यसले देखाउँछ कि इरानको सैन्य शक्ति केवल हतियारको संख्यामा मात्र होइन, त्यसको संरचना र रणनीतिमा पनि आधारित छ।
राजनीतिक स्तरमा पनि अवस्था जटिल नै छ। इरानी नेताहरूले वार्तामा अवरोध हुनुमा अमेरिकालाई दोष दिएका छन् र नाकाबन्दी हटाउनुपर्ने अडान राखेका छन्। उनीहरूको भनाइमा दबाब र धम्कीका बीचमा सार्थक वार्ता सम्भव छैन। अर्कोतर्फ, अमेरिकी नेतृत्वले नाकाबन्दीलाई नै वार्ताको मुख्य हतियारको रूपमा प्रयोग गरिरहेको छ। यसरी दुवै पक्ष आफ्नो अडानमा अडिग रहँदा समाधान झन् टाढिँदै गएको छ।
हालको युद्धविराम केवल अस्थायी विश्राम जस्तो देखिन्छ । यसको अवधि बढाइएको भए पनि दीर्घकालीन समाधानका लागि कुनै स्पष्ट सहमति बनेको छैन । इरानभित्र आर्थिक अनिश्चितता बढ्दै गएको छ, व्यापारिक गतिविधि सुस्त बनेका छन् र जनजीवन प्रभावित भएको छ । यद्यपि, यी सबै दबाबका बाबजुद पनि इरानले आफ्नो रणनीतिक र सैन्य क्षमता जोगाइराखेको छ ।
यदि छिट्टै कूटनीतिक समाधान खोजिएन भने, अहिलेको “न युद्ध, न शान्ति” को अवस्था फेरि पूर्ण युद्धमा परिणत हुन सक्ने सम्भावना प्रबल छ। त्यस अवस्थामा यसको असर केवल मध्यपूर्वमा मात्र सीमित नरही विश्वव्यापी संकटको रूपमा फैलिन सक्ने विश्लेषकहरु बताउँछन् ।
