एजेन्सी । विश्वका अधिकांश महासागरहरू तीव्र गतिमा तातिँदै गइरहेका बेला उत्तरी एटलान्टिक महासागरको एक विशाल क्षेत्र भने उल्टै चिसिँदै गएको तथ्यले वैज्ञानिकहरूलाई लामो समयदेखि आश्चर्यमा पारेको छ। ग्रीनल्यान्ड र आइसल्यान्डको दक्षिणतर्फ फैलिएको यो क्षेत्रलाई वैज्ञानिकहरूले ‘कोल्ड ब्लब’ (Cold Blob) वा ‘वार्मिङ होल’ (Warming Hole) नाम दिएका छन्।
हालै सार्वजनिक भएको एक अध्ययनले यो रहस्यको सम्भावित कारण पत्ता लगाएको दाबी गर्दै विश्व जलवायु प्रणाली एक गम्भीर ‘टिपिङ पोइन्ट’ अर्थात् निर्णायक मोडतर्फ अघि बढिरहेको चेतावनी दिएको छ।
अध्ययनअनुसार उक्त समुद्री क्षेत्र सन् १९०० यता करिब १ डिग्री सेल्सियसले चिसिएको छ। जबकि यही अवधिमा विश्वका अधिकांश महासागरको तापक्रम लगातार बढिरहेको छ।
वैज्ञानिकहरूबीच यस असामान्य घटनाको कारणबारे लामो समयदेखि मतभेद रहँदै आएको थियो। केहीले हावा र बादलको परिवर्तनका कारण समुद्रको सतहबाट ताप हराएको तर्क गरेका थिए भने केहीले महासागरभित्रको महत्वपूर्ण धाराप्रवाह प्रणाली कमजोर हुँदै गएको संकेतका रूपमा यसलाई व्याख्या गरेका थिए। नयाँ अध्ययनले दोस्रो तर्कलाई थप बलियो बनाएको छ।
एएमओसी कमजोर बन्दै गएको संकेत
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार ‘एटलान्टिक मेरिडियनल ओभरटर्निङ सर्कुलेसन’ (AMOC) नामक विशाल समुद्री धाराप्रवाह प्रणाली कमजोर हुँदै जाँदा ‘कोल्ड ब्लब’ क्षेत्र चिसिँदै गएको हो।
एएमओसीले उष्णकटिबन्धीय क्षेत्रबाट तातो पानी उत्तरी गोलार्धसम्म पुर्याउने र चिसिएको पानीलाई पुनः दक्षिणतर्फ फर्काउने काम गर्छ। यसलाई पृथ्वीको जलवायु सन्तुलन कायम राख्ने प्रमुख प्राकृतिक प्रणालीमध्ये एक मानिन्छ।
तर मानव गतिविधिबाट बढेको विश्वव्यापी तापक्रमका कारण हिमनदीहरू तीव्र रूपमा पग्लिरहेका छन्। यसबाट समुद्रमा ठूलो मात्रामा मीठो पानी मिसिँदा एएमओसीको ताप तथा लवणताको सन्तुलन बिग्रिएको र प्रणाली कमजोर बन्दै गएको वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ।
विश्वव्यापी असरको जोखिम
वैज्ञानिकहरूले एएमओसी कुनै दिन पूर्ण रूपमा बन्द भए त्यसले विश्वव्यापी स्तरमा गम्भीर असर पार्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्। अमेरिकाको पूर्वी तटमा समुद्री सतह असामान्य रूपमा बढ्न सक्ने, युरोप कठोर चिसोको चपेटामा पर्न सक्ने तथा अफ्रिकामा मनसुन प्रणाली प्रभावित भई दीर्घकालीन खडेरी निम्तिन सक्ने सम्भावना रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
समुद्रको गहिराइसम्म फैलिएको चिसोपन
अध्ययनका क्रममा वैज्ञानिकहरूले महासागरभित्रका उपकरण, उपग्रहबाट प्राप्त तथ्यांक तथा जलवायु मोडेलहरूको प्रयोग गरी अनुसन्धान गरेका थिए। परिणामले ‘कोल्ड ब्लब’ क्षेत्रमा चिसोपन केवल सतहमा मात्र नभई समुद्रको गहिराइसम्म फैलिएको देखाएको छ।
जर्मनीको पोट्सडाम विश्वविद्यालयका महासागर तथा जलवायु विज्ञ स्टेफन राह्मस्टोर्फका अनुसार, “उपलब्ध प्रमाणहरूले एएमओसीकै प्रभाव देखाउँछन्। महासागरभित्रको ताप प्रवाहमा आएको परिवर्तनले ‘कोल्ड ब्लब’ क्षेत्रलाई चिस्याइरहेको छ।”
उनका अनुसार केही अध्ययनहरूले एएमओसी करिब एक हजार वर्षयताकै सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा पुगेको संकेत गरेका छन्।
अझै आवश्यक छ थप अनुसन्धान
अनुसन्धानमा संलग्न नरहेका वैज्ञानिकहरूले पनि अध्ययनका निष्कर्षलाई महत्वपूर्ण मानेका छन्। नेदरल्यान्ड्सको युट्रेक्ट विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ता रेने भान वेस्टेनले नयाँ अध्ययनले विभिन्न स्रोतका तथ्यांकमा समान परिणाम देखाएकाले निष्कर्षको विश्वसनीयता बलियो भएको बताए।
यद्यपि, बेलायतको युनिभर्सिटी कलेज लन्डनका महासागर तथा जलवायु वैज्ञानिक डेभिड थोर्नालीले उपलब्ध वास्तविक तथ्यांक अझै सीमित भएकाले थप अनुसन्धान आवश्यक रहेको उल्लेख गरेका छन्।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार ‘कोल्ड ब्लब’ को रहस्य केवल एउटा समुद्री क्षेत्रको चिसोपनसँग मात्र सम्बन्धित छैन, बरु पृथ्वीको सम्पूर्ण जलवायु प्रणालीमा हुन सक्ने ठूलो परिवर्तनको संकेत हुन सक्छ।
एजेन्सीको सहयोगमा
